Enflasyon ilk olarak fiyat devrimi adı altında 15’inci yüzyıl ikinci yarısından baslayarak 17’nci yüzyıla kadar devam eden zaman süresinde fiyatların 6 kat artmasıyla Batı Avrupa’da ortaya çıkmış bulunmaktadır. En kısa tanımıyla fiyatlar genel düzeyinin sürekli ve hissedilir bir şekilde artış halinde olmasıdır.

Talep ve Maliyet enflasyonu olmak üzere iki türlüdür

Para arzının artması, tüketimin artmasına dolayısıyla talebin artmasına, fiyatların yükselmesiyle neden olur ki buna Talep enflasyonu ( tüfe ) denir. Üretim maliyetlerinin artması neticesinde fiyatlarda meydana gelen artış ise Maliyet enflasyonudur ( üfe ). Ekonomisi dolara endeksli olan Türkiye’de dolardaki artış ekonomide esas belirleyici olup, maliyet enflasyonunun artışına neden olur. Faiz, Vergi vs.. gibi maliyet faktörleri daha çok etkileyicidir. Dolayısıyla dolar ve enflasyon paralel seyir izlemektedir. Dolar kuru için TCMB elindeki en etkili silah politika faizi olup, doları düşürmek için faizi yükselterek TL’ye talebi artırmak zorundadır. TL’ye artan talep tasarrufa yöneltir, piyasada toplam talep azalacağı için bu da dolar gibi enflasyonda da düşmesine yol açar.

Dünya parası konumuna gelmiş olan ABD doları Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin dış ticaretlerinde kullanmakta oldukları para birimidir. Dolar kuru TL’nin dolar karşısındaki değeridir. TCMB’nin faiz yükselmesi neticesi TL talebindeki artış TL’nin dolar karşısındaki değerini yükseltir.

Türkiye’de dolar ile karşılanması zorunlu kısa vadeli borçların tutarı cari açık dâhil yaklaşık 200 milyar USD, açık pozisyonu ise 450 milyar dolar civarındadır. İhraç kaleminin % 60’ının hammadde, yarı mamul, yakıt ve enerji gibi ithal girdiler olduğu önemle göz önünde tutulmalıdır. Haliyle dolar kuru ekonomimiz için yaşamsal öneme sahip olup TCMB elindeki tek etkili silah olan politika faizi ile bu kuru dengede tutmak zorundadır. Aksi halde dışta dolar bazında borçlanan, içte ise TL bazında kazanan şirketler borçlarını ödeyemez duruma düşerler ki bunun sununda bankalar da batma riskine doğru yol alır.

Faizin tarihi M.Ö 3000’li yıllarda ilk olarak Sümerler zamanında kullanıldığı ve ilk kez borç verilen tohumların belli bir yüzde fazlasıyla geri alınması olarak ortaya çıktığı tahmin edilmektedir. Faiz en kolay tabiriyle kiralanan paranın kira bedelidir. Ödünç verilen paranın kullanımı sonrası belirlenmiş yüzde karşılığı ödenen ücreti olup kâr anlamında da kullanılmaktadır. 

Dini inanışlar çerçevesinde faizin günah sayılıp sayılmama hususu o zamandan günümüze kadar farklı yorum ve uygulamalar göstermiştir. Yakın zamanda faize alternatif olarak kâr payı sistemi geliştirilmiş olmasına rağmen bu sistemin toplumdaki yolsuzluk, rüşvet, sahtekarlık, şeffaflık, bilançolarda kalem oynatma, denetim, hukuk ve adalet sisteminin etkinliği gibi faktörlere bağlı olarak ne ölçüde uygulanıp uygulanamayacağı tartışma konusudur..!!

Bankacılık sisteminin etkin olmadığı sosyalist sistemde faiz büyük oranda kalkmıştır. Komünizmin çökmesi sonrası dünyayı hâkimiyeti altına alan kapitalist sistemde faiz ekonomik yapının en temel göstergelerinden birisidir.

Faizi de kapsamına alan 2 ekonomi politika söz konusudur:

Mali politika; kamu ( hükümet ) politikası olup ana hedefi büyümenin sağlanması ve işsizliğin düşürülmesidir. 70’li yıllara kadar uygulanan Keynes iktisadında mali politika ve araçları esas olup, para politikası tamamlayıcıdır.

– Para politikası; TCMB’nın politikası olup ana hedefi enflasyonun düşürülmesi, döviz kurlarının kontrol altında tutulmasıdır. Türkiye dâhil 80’li yıllarda uygulamaya geçirilen F.Hayek ve M.Friedman’ın öncülüğünü yaptığı serbest piyasa ekonomisinin hakim olduğu iktisat sisteminde ise para politikası ve araçları esas olup mali politikalar tamamlayıcıdır. Para politikası günümüzdeki global ekonominin gerçeklerine ve yapısına uygun olarak yürütülmek zorunda olup bu durum popülizm ve politikanın ekonominin önüne geçmemesini gerektirir. Aksi bir hal kriz riskine yol açar.

TCMB odaklı para politikasının hedefi enflasyonu düşürmek olup enflasyon ile paralel seyir gösteren doları düşürmek için elindeki en etkili silah olan politika faizini artırmak zorundadır. Mali politikanın ana hedefi ise işsizliği düşürmek olup yatırımların teşviği ve büyüme için faizin düşürülmesinden yanadır. Bu çelişkide ağır basan kamu politikası olup piyasalarda siyasi baskı altında kaldığı algısı yaratanTCMB’nın bağımsızlığı ciddi tartışma konusu haline gelmiştir. Bu olumsuz piyasa algısı Türkiye’nin Rating notunun düşürülmesi nedenleri arasındadır. Diğer taraftan çarşı ve pazarda hissedilen enflasyon geçen seneye nazaran neredeyse ikiye katlanmış olup TÜİK’in enflasyon hesaplaması da piyasalara güven vermekten uzaktır.   

Dolar kuru ve faiz; iç – dış faktörler olmak üzere iki zemin üzerinde şekillenmektedir

– Dış faktörler; FED dolar faizini yükseltmesi durumunda dolara talep artar. Ayrıca dünya politikasında yükselen tansiyon güvenli liman olarak dolara talebi artırır. Dolayısıyla cari açığını ve kısa vadeli borçlarını sıcak para ile karşılamak zorunda kalan Türkiye’de TL’nin cazibesini devam ettirmek adına faizleri yükseltmek zorunda kalacaktır. Aksi bir hal kurda yükselmeye yol açar.

– İç faktörler; dış politika ve piyasa uyumsuzlukları, para – mali politika arası uyum, iç politik gerilimler, demokrasi, popülizm, politik tutarsızlıklar, jeopolitik riskler, şiddet, terör ve güvenlik, eğitim ve beşeri sermaye, ticarete ve doğrudan yabancı sermayeye ana girişi sağlayan AB ile ilişkilerin boyutu, hukuk ve adalet sisteminde yaşanan problemler, bürokratik yapı ve basında ortaya çıkan yalakalık, ayrımcılık ve kayırmacılık eğilimleri, liyakat, ihale ve iş hayatında şeffaflık, yapısal reformlar gibi sıralanacak faktörler negatif eğilim gösteriyorlarsa iç ve dışta güven endeksi düşecek, gösterge faizi, risk algı ve risk primi (CDS) yükselecek, yabancı yatırım, tüketim dolayısıyla toplam talep azalma trendine girecek, dolar ( döviz) ve altına talep artacak, enflasyon da yükselecektir. 

SONUÇ

Türkiye’nin de yer aldığı gelişmekte olan ekonomiler arasında ülkemizin negatif ayrışıyor olması dolar kurundaki aşırı yükseliş trendinin daha çok iç faktörlerden kaynaklandığını işaret etmektedir. Dolayısıyla dış mihrak ya da faiz lobisine ilişkin iddialar burada geçerliliğini büyük ölçüde yitirmektedir.  

2001’de tarihinin en ağır krizini yaşayan Türkiye bu krizden uyguladığı sıkı para politikasıyla çıkmıştır. 2001’in en ilginç tarafı iktidar partilerini seçim sonrası sıfırlaması olmuştur. Hatalı faiz ya da para politikası dolar kuru ve enflasyonda istenmeyen sonuçlara ve hatta sonunda ciddi krizlere yol açabilir. 1994’de faiz düşürme takıntısının sonucunda ortaya çıkan ağır krizin atlatılması için piyasa gerçeklerine ve yapısına uygun para politikası devreye sokulmak zorunda kalınmıştır. Her iki krizde de dünyaya ün salan İMF devreye girmiştir.

Ekonomik, sosyal ve siyasi göstergelerde görünen negatif gelişmeler ekonominin hiç de iç açıcı olmayan ve hatta patlama tehlikesi yönünde seyir izlemesine yol açmış bulunmaktadır. Başta demokratikleşme olmak üzere acil önlem ve yapısal reformlar yapılma zorunluluğu kapıya dayanmış durumdadır. Aksi halde Türkiye cari açığını kapatılabilmesi için ülkeye istihdam ve üretim sağlayan doğrudan sermaye yerine vur-kaç yapan spekülatif sermaye dışında sermaye girişinin olmaması tehlikesiyle karşı karşıya kalacaktır.

Demokratikleşme o kadar önemlidir ki aksi bir durum günün birinde Batı’nındemokrasi ve özgürlük bahanesiyle” askeri seçenek dahil Türkiye’ye müdahale etmesine zemin hazırlayabilir.  

Patlama noktasına varmış ekonominin zorlamasıyla ilan edilen erken seçimin neden olacağı popülizm döviz kurunu daha da olumsuz etkileyecektir. Erken seçim sonucu ne olursa olsun yeni yönetimi son derece zor ekonomik süreç beklemektedir. Bunun yanında iktidar yalakalığının ileri dereceye gitmiş olması devlet yöneticilerinin negatif yönlendirilmesi gibi sonuca yol açtığı gözlemlenmektedir. Ayrıca faizin dini çevrelere yaranmak adına popülizme de kurban edilme eğiliminin de tehlikeli sonuçlara yol açabileceğini hatırlatmakta yarar vardır.