Twitter
Visit Us
YOUTUBE
YOUTUBE
LINKEDIN
Share

47-3

I.Giriş: Güvenlik kimin için, kim tarafından ve kimin katılımıyla sağlanıyor?

Türkiye ve Avustralya’nın ortaklaşa düzenlediği 31. İklim Değişikliği Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında, Hindistan merkezli düşünce kuruluşu CEEW’in (Council on Energy, Environment and Water) Antalya’da düzenlediği 4. Liderler Diyaloğu’na katıldım. “The Dual Deal: Dialogue and Delivery” başlıklı diyalogun ikinci oturumu olan “New Energy Play: Strategic International Partnerships for National Priorities” kapsamında katılımcılara iki temel soru yöneltildi: 2030 ve 2050 için en önemli enerji bulmacamız nedir?

İlk bakışta enerji arzı, tedarik zincirleri ve uluslararası ortaklıklarla ilgili görünen bu sorunun, aslında çok daha geniş bir jeopolitik ve yönetişim boyutu bulunuyor. Çünkü enerji güvenliği, yalnızca kaynakların üretilmesi, taşınması ve tüketiciye ulaştırılmasıyla ilgili değildir. Bu süreçlerin hangi güvenlik mimarisi içinde yürütüldüğü, kararların kimler tarafından alındığı, risklerin kimler tarafından üstlenildiği ve ortaya çıkan güvenlik kazanımlarının nasıl paylaşıldığı da en az enerji altyapısının kendisi kadar önemlidir.

Bugün deniz güvenliği alanında karşı karşıya olduğumuz temel sorun, güvenlik girişimlerinin yetersizliği kadar, hatta belki ondan daha fazla, bu girişimlerin parçalı, rekabetçi ve çoğu zaman dar ulusal çıkarlar etrafında şekillenen yapısıdır. Bir tarafta giderek çoğalan uluslararası girişimler, askeri iş birlikleri ve bölgesel güvenlik mekanizmaları bulunurken diğer tarafta bu mekanizmalara katılmak için yeterli ekonomik, teknolojik ve operasyonel kapasiteye sahip olmayan çok sayıda devlet yer almaktadır.

Dolayısıyla mesele yalnızca daha fazla güvenlik üretmek değildir. Asıl mesele, güvenliğin nasıl tanımlandığı, kimler için üretildiği ve bu üretim sürecine kimlerin hangi oranda katılabildiğidir.

Bu makalenin temel tezi tam da burada şekilleniyor: Güvenlik, güçlü aktörlerin kendi çıkarlarını korumak üzere oluşturdukları mekanizmaların toplamı değildir. Güvenlik, sistemin bütün aktörlerinin katılımını, kapasitesini ve karşılıklı bağımlılığını dikkate alan adil bir yönetişim anlayışıyla mümkündür.

II. 2030 Bulmacası: Daha Fazla Girişim, Daha Fazla Güvenlik Anlamına Gelmiyor

2030’a yaklaşırken deniz güvenliği alanında karşı karşıya olduğumuz en önemli çelişkilerden biri, güvenlik girişimlerinin sayısal artışı ile bu girişimlerin ortak ve bütüncül bir güvenlik üretme kapasitesi arasındaki belirgin uyumsuzluktur. Bu çelişkiyi somutlaştırmak gerekirse, Basra Körfezi’nden Süveyş Kanalı’na uzanan, yaklaşık 3.250 deniz millik hatta faaliyet gösteren 11 farklı ulusal, çok uluslu ve koalisyon temelli güvenlik girişiminden söz ediyoruz. Üstelik bu güzergâh, mavi gezegenin deniz ticareti ve jeopolitik açıdan kritik öneme sahip çok sayıdaki su yolundan yalnızca küçük bir kesitini oluşturmaktadır.

-Combined Maritime Forces (CMF),

-EUNAVFOR Atalanta,

-EUNAVFOR Aspides,

-UKMTO(İzleme Merkezidir),

-International Maritime Security Construct-IMSC,

-Multinational Maritime Defence Coalition-MMDc(Son Güvenlik Girişimi) ve

-Fransa, Çin, Japonya, Rusya ile Hindistan’ın bağımsız konvoy operasyonları..

Aynı geniş coğrafyada farklı önceliklere, komuta zincirlerine ve operasyonel yaklaşımlara sahip mekanizmaların varlığını ortaya koymaktadır. COP31’de sunduğum değerlendirmede bu tabloyu çoklu güvenlik çerçevesi üzerinden ifade etmiştim.

Ancak bu çoğulluk, kendiliğinden ortak bir güvenlik mimarisi yaratmıyor. Aksine, ortak bir sivil-askeri koordinasyon mekanizmasının bulunmadığı veya yetersiz kaldığı ortamlarda, farklı girişimler arasındaki öncelik farklılıkları yeni kırılganlıklar doğurabiliyor.

Burada temel ayrım şudur: Bir güvenlik girişiminin başarılı olması, kendi operasyonel hedeflerine ulaşmasıyla ölçülebilir. Ancak küresel güvenliğe katkısı, yalnızca kendi hedefleriyle değil, diğer mekanizmalarla kurduğu ilişki ve sistemin bütününe sağladığı katkıyla değerlendirilmelidir. Başka bir ifadeyle, operasyonel başarı her zaman sistemik güvenlik başarısı anlamına gelmemektedir.

Uluslararası Enerji Ajansı(IEA) verilerine göre dünya enerji arzının yaklaşık üçte ikisinin denizlerdeki düğüm noktaları ile bir mecburiyet ilişkisi olduğu bir ortamda, Hürmüz Boğazı ve Babü’l-Mendeb gibi geçiş noktalarında yaşanan kesintilerin etkisi, doğrudan ilgili kıyı devletleriyle sınırlı kalmamaktadır.

Hürmüz krizinin gösterdiği üzere, alternatif güzergâhların varlığı önemlidir; fakat enerji akışının devamlılığı yalnızca altyapı çeşitliliğine değil, bu altyapıyı koruyacak ve krizleri yönetecek ortak bir güvenlik anlayışına da bağlıdır. Alternatif enerji güzergâhları oluşturmak, enerji taşıma hatlarının kapasitesini artırmak ve ihracat terminallerini farklı coğrafyalara taşımak, kriz dönemlerinde önemli bir hareket alanı sağlayabilir. Ancak bu çözümler, günümüz güvenlik ortamında yeni stratejik kırılganlıklar da üretmektedir.

Suudi Arabistan’ın Hürmüz Boğazı’nı baypas ederek Kızıldeniz’deki Yanbu Limanı’na ulaşan Doğu-Batı petrol hattı ile Birleşik Arap Emirlikleri’nin Füceyre’ye uzanan petrol taşıma altyapısı, bu açmazın somut örnekleridir. Her iki ülke de alternatif ihracat imkânları geliştirmeye çalışırken, bu güzergâhların kendileri ve bağlantılı enerji tesisleri kısa sürede yeni saldırıların hedefi haline gelmiştir.

Bu gelişmeler, güvenlik ortamındaki önemli bir dönüşüme de işaret etmektedir: Uzun menzilli ve ciddi konvansiyonel tehdit oluşturabilmek artık yalnızca büyük güçlerin veya orta ölçekli askerî kapasiteye sahip devletlerin imkânlarıyla sınırlı değildir. Devlet dışı aktörler ve daha sınırlı kaynaklara sahip bölgesel aktörler de insansız hava araçları ve füze sistemleri aracılığıyla, coğrafi uzaklığı aşarak kritik enerji altyapısını ve küresel tedarik zincirlerinin düğüm noktalarını tehdit edebilmektedir. Dolayısıyla bir enerji güzergâhını çeşitlendirmek, o güzergâhın güvenliğini garanti altına almak anlamına gelmemektedir. Aksine, alternatiflerin sayısı arttıkça korunması gereken stratejik altyapının coğrafi kapsamı ve güvenlik maliyeti de genişleyebilmektedir. Sorun artık yalnızca enerjinin hangi güzergâhtan taşınacağı değil, bu güzergâhların tamamını etkileyebilecek tehditlere karşı nasıl ortak, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir güvenlik düzeni kurulacağıdır.

Bu nedenle 2030 için sormamız gereken soru, hangi girişimin daha fazla koruma sağladığı değildir. Asıl soru şudur: Kararları kim veriyor, öncelikleri kim belirliyor ve güvenliğin sonuçlarından etkilenen aktörler bu karar süreçlerine ne ölçüde katılabiliyor?

Kurucu aktörlerin sert ve yumuşak güçlerinin üst limiti ne olursa olsun hiçbir karargah masası tek başına bir kalkan değildir. O masada bulunmayan aktörlerin ihtiyaçlarını ve kaygılarını dikkate almayan hiçbir güvenlik mekanizması da kalıcı bir koruma sağlayamaz.

  1. Güvenliğin Bireyselleşmesi ve Küresel Yönetişimin Çıkmazı

Bugünkü deniz güvenliği ortamının daha derin sorunu, güvenliğin giderek ortak bir sistemik menfaat olmaktan çıkarak devletlerin ve güç merkezlerinin kendi önceliklerine göre tanımladığı bir alana dönüşmesidir.

Bu yaklaşım, güvenliği ulusal çıkarların dar bir yorumuna indirgemektedir. Her aktör kendi güvenlik alanını genişletmeye, kendi önceliklerini güvenlik gündeminin merkezine yerleştirmeye ve mümkün olduğunca fazla kontrol elde etmeye çalışmaktadır. Ancak bu çabalar, karşılıklı bağımlılığın giderek arttığı bir dünyada, güvenliği ortaklaştırmak yerine parçalamaktadır.

Burada bireysellikten uzaklaşmakla kastettiğim, devletlerin ulusal güvenlik çıkarlarından vazgeçmesi değildir. Devletlerin meşru güvenlik ihtiyaçları elbette korunmalıdır. Ancak bu ihtiyaçların başka aktörlerin güvenliğini zayıflatması veya ortak sistemin kırılganlığını artırması pahasına karşılanması, sürdürülebilir bir yaklaşım değildir. Sorun, bir devletin kendi güvenliğini öncelemesi değil; kendi güvenliğini diğerlerinin güvensizliği üzerinden tanımlamasıdır.

Bu noktada uluslararası örgütlerin ve çok taraflı güvenlik mekanizmalarının işlevi de sorgulanmalıdır. Uluslararası örgütler teorik olarak bütün üyelerin ortak menfaatlerini temsil etmek ve iş birliğini geliştirmek amacıyla oluşturulmuş olsalar da uygulamada finansman, teknoloji, askeri kapasite ve operasyonel kabiliyet bakımından güçlü aktörlerin öncelikleri karar süreçlerinde daha belirleyici olabilmektedir.

Böylece ortaya önemli bir temsil sorunu çıkmaktadır: Güvenlik mekanizmalarına en fazla katkıyı sağlayanlar, çoğu zaman kararları da şekillendirmektedir. Buna karşılık, bu güvenlik mekanizmalarının sonuçlarından en fazla etkilenen ancak katkı sağlayacak kapasiteden yoksun olan aktörler, çoğunlukla karar süreçlerinin dışında kalmaktadır.

Bu durum, gelişmekte olan ekonomiler açısından özellikle önemlidir. Çünkü bu ülkeler hem uluslararası ticaret ve enerji akışına yüksek derecede bağımlıdır hem de bu akışların güvenliğini sağlayacak teknolojik, ekonomik ve operasyonel araçlara aynı ölçüde sahip değildir.

Sonuçta güvenlik sisteminin dışında bırakılan ülkeler, yalnızca korunma imkânından değil, kendi güvenlik önceliklerini tanımlama ve uluslararası gündeme taşıma fırsatından da mahrum kalmaktadır. Tüm bu sorunları hafifletebilecek küresel adil yönetişim, yalnızca bütün devletlere teorik olarak eşit söz hakkı tanımakla sağlanamaz. Adil yönetişim, bütün aktörlere masada bir sandalye vermekle değil, her birinin ortak güvenliğin inşasında etkili bir özne haline gelmesini sağlayacak kapasiteyi yaratmakla mümkündür.

  1. Edilgen Aktörler ve Asimetrik Güvenlik: Sistemin Görmezden Geldiği Gerçek

Küresel güvenlik sisteminin önemli açmazlarından biri, çok sayıda aktörün mevcut olmasına rağmen bunların önemli bir bölümünün etkin güvenlik üretme kapasitesinden yoksun olmasıdır. Bir başka ifadeyle, aktör sayısının artması, etkin aktör sayısının da arttığı anlamına gelmemektedir.

Bu aktörler çoğu zaman kendi deniz alanlarını izlemek, kritik altyapılarını korumak, ticari gemilerine yönelik tehditleri değerlendirmek veya kriz anlarında bağımsız karar verebilmek ve harekete geçebilmek için gerekli kapasiteye sahip değildir. Güvenlik mekanizmalarının bir parçası olsalar bile operasyonel olarak başkalarına bağımlı kalmaktadırlar.

Ancak bu bağımlılık, söz konusu aktörlerin sistem üzerindeki etkilerinin sınırlı olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, küresel sistemin dışına itilen veya talepleri dikkate alınmayan aktörler, sahip oldukları coğrafi konum, stratejik geçiş noktaları, ekonomik bağımlılık ilişkileri veya asimetrik imkânlar üzerinden sistemin işleyişini derinden etkileyebilirler.

Yemen örneği bu açıdan dikkat çekicidir. Klasik askeri kapasite ölçütleriyle büyük güçlerle kıyaslanamayacak bir aktörün, kritik bir deniz geçiş güzergâhındaki gelişmeler üzerinden küresel ticaret ve enerji akışları üzerinde önemli sonuçlar doğurabilmesi, asimetrik etkinin ne kadar belirleyici olabileceğini göstermiştir.

Buradan hareketle, sistemin dışında kalan aktörlerin her türlü davranışını meşrulaştırmak elbette mümkün değildir. Ancak bu davranışların yalnızca güvenlik tehdidi olarak tanımlanması da yeterli değildir. Aynı zamanda, mevcut güvenlik mimarisinin temsil, katılım ve kapasite sorunlarının üzerinde etraflıca düşünmek gerekir.

Çünkü kimi zaman sistemin edilgenleştirdiği aktörler, asimetrik tahditler yaratarak uluslararası düzenin işleyişini aksatma pahasına kendi varlıklarını ve taleplerini görünür kılmaya çalışmaktadır. Bir bakıma, “Ben de buradayım” mesajı vermektedirler. Bu mesaj, küresel güvenlik açısından son derece yüksek maliyetli bir sonuç yaratmaktadır. Zira sistem, bu aktörleri karar süreçlerine dâhil ederek yönetebileceği riskleri, dışlama ve güç asimetrisi yoluyla daha büyük güvenlik sorunlarına dönüştürebilmektedir. Dolayısıyla edilgen aktörleri sistemin dışında tutmak, onları etkisiz hâle getirmez. Bazen tam tersine, sahip oldukları sınırlı fakat stratejik imkânların daha yıkıcı biçimde kullanılmasına zemin hazırlar.

Güvenlik mimarisinin başarısı, yalnızca güçlü aktörlerin kapasitesini yönetebilmesiyle değil, zayıf veya edilgen görünen aktörlerin sistemin istikrarına katkıda bulunabilecek etkin katılımcılara dönüştürülebilmesiyle ölçülmelidir.

III. 2050 Bulmacası: Kapasite İnşası, Adil Temsil ve Bütüncül Güvenlik

2050 perspektifinde artık yalnızca mevcut güvenlik mekanizmalarının koordinasyonunu değil, bu mekanizmaların nasıl daha adil, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir yapıya dönüştürülebileceğini tartışmamız gerekiyor.

COP31’de sunduğum ikinci temel argüman, bu dönüşümün merkezine kapasite inşasını yerleştirmekti. Çünkü kapasite açığı, zamanla karar açığına dönüşmektedir. Güvenlik yükünü taşıyamayan bir aktörün güvenlik gündemini belirleyebilmesi, mevcut sistemin koşullarında oldukça güçtür. Yük paylaşımına katılamayan bir ülkenin, yükün nasıl paylaşılacağına ilişkin kararlarda etkili olabilmesi de aynı şekilde sınırlıdır.

Bu nedenle kapasite inşası, yalnızca teknik yardım veya askeri imkânların geliştirilmesi olarak değerlendirilmemelidir. Aynı zamanda adil temsilin, etkin katılımın ve ortak sorumluluğun ön koşuludur.

2050’ye yönelik yaklaşımım üç temel sütun üzerine kurulmaktadır.

1.Birinci sütun: Ortak farkındalık ve bilgi paylaşımı

Deniz alanı farkındalığı (Maritime Domain Awareness), yalnızca belirli devletlerin veya askeri ittifakların sahip olması gereken bir avantaj değildir. Gemi hareketleri, kritik altyapıların durumu, anormal faaliyetler ve potansiyel tehditlere ilişkin verilerin paylaşılması, ortak güvenliğin temel araçlarından biridir.

Sorun her zaman teknoloji eksikliği değildir. Mevcut teknolojik ve operasyonel kapasitelerin birbirleriyle ne ölçüde çalışabildiği, üretilen bilginin hangi aktörlerle paylaşıldığı ve bu bilginin ortak karar süreçlerine nasıl yansıtıldığı da önemlidir.

Veri paylaşımı, kapasite paylaşımının en erişilebilir yollarından biridir. Bu nedenle öncelik, yeni kurumlar oluşturmak yerine mevcut mekanizmaların birlikte çalışabilirliğini geliştirmek olmalıdır.

2.İkinci sütun: Enerji akışının bölünmez güvenliği

Hürmüz veya Babü’l-Mendeb’de yaşanan bir kesinti, yalnızca ilgili kıyı devletlerini veya belirli bir enerji ithalatçısı grubunu etkilemez. Alternatif güzergâhların maliyetleri, sigorta primleri, tedarik zincirleri ve nihayetinde tüketici fiyatları üzerinden küresel sisteme yayılır.

Üstelik bu kırılganlığın etkileri, denize kıyısı olmayan ülkeler açısından çok daha doğrudan ve ağır sonuçlar doğurabilir. Etiyopya bunun çarpıcı bir örneğidir. Dış ticaretinin yüzde 90’ından fazlasını Cibuti limanları üzerinden gerçekleştiren Etiyopya için Babü’l-Mendeb ve Kızıldeniz’de yaşanacak bir güvenlik krizi, kendi kıyılarına sahip olmamasına rağmen ulusal ekonomik güvenliğini doğrudan etkileyen bir gelişmedir. Deniz taşımacılığındaki aksama, yalnızca navlun ve sigorta maliyetlerini artırmakla kalmaz; ülkenin yakıt, gıda, gübre ve sanayi girdilerine erişimini, ihracat gelirlerini ve iç piyasadaki fiyat istikrarını da etkiler. Bu örnek, deniz güvenliğinin coğrafi olarak denize kıyısı bulunan devletlerle sınırlandırılamayacağını açıkça ortaya koymaktadır.

Bir ülkenin denize kıyısının bulunmaması, küresel deniz ticaretindeki kırılganlıklardan muaf olduğu anlamına gelmediği gibi, bu kırılganlıkları şekillendiren güvenlik mekanizmalarının dışında bırakılmasını da haklı gösteremez.

3.Üçüncü sütun: Edilgen aktörlerden etkin güvenlik ortaklarına geçiş

2050 için en önemli hedeflerden biri, bugün güvenlik mekanizmalarının dışında kalan aktörlerin etkin katılımcılara dönüştürülmesidir.

Bunun için denizalanı farkındalık teknolojilerinin yaygınlaştırılması, veri analizi ve füzyon kapasitesinin geliştirilmesi, deniz kolluk kuvvetlerinin oluşturulması ve doktrinasyonu ve bu doktrinlerin sahada uygulanabilir hale gelmesi için çok taraflı tatbikatlara katılımın artırılması gerekmektedir.

Burada amaç bütün devletlere büyük deniz kuvvetleri kazandırmak değildir. Her aktörün kendi deniz alanını izleyebilmesi, kritik geçiş noktalarındaki gelişmeleri anlayabilmesi, gerektiğinde asgari düzeyde müdahale edebilmesi ve ortak güvenlik mekanizmalarına anlamlı katkı sunabilmesi kabul edilebilir bir başlangıçtır.

2050’de başarı, bugün korunmayı bekleyen ülkelerin yarın güvenliğin üretilmesine katkı sağlayan ülkeler hâline gelmesidir. Bu dönüşüm, yalnızca operasyonel kapasiteyi değil, uluslararası karar mekanizmalarının niteliğini de değiştirecektir. Çünkü etkin aktör sayısının artması, güvenlik sorumluluğunun daha adil paylaşılmasını ve kararların daha geniş bir perspektifle alınmasını mümkün kılacaktır.

IV. Yeni İnisiyatifler Değil, Daha Fazla Diyalog ve Ortak Bir Güvenlik Anlayışı

Burada özellikle vurgulamak istediğim husus şudur: Küresel güvenlik ortamında karşı karşıya olduğumuz sorunların çözümü, yeni güvenlik girişimlerini sürekli çoğaltmakta değil, mevcut mekanizmalar arasında gerçek bir tamamlayıcılık ve iş birliği tesis etmektedir. İhtiyacımız olan, kendi gündemlerini ve önceliklerini diğerlerinden üstün tutan, birbirleriyle rekabet eden girişimlerin çoğalması değil; hiçbir aktörün sandalyesiz bırakılmadığı, farklı kapasite ve sorumlulukların ortak bir güvenlik anlayışı içinde buluşturulduğu kapsayıcı bir yönetişim düzenidir. Çünkü güvenlik mimarisinin başarısı, kaç girişimin faaliyette olduğuyla değil, bu girişimlerin ne ölçüde ortak bir güvenlik üretebildiğiyle ölçülmelidir.

Yeni bir güvenlik mekanizması oluşturulmadan önce mevcut mekanizmaların hangi ihtiyaçları karşıladığı, hangi aktörleri dışarıda bıraktığı, hangi alanlarda kapasite ürettiği ve ortak güvenliğe ne ölçüde katkı sağladığı sorgulanmalıdır.

Bu değerlendirmede, mevcut veya önerilen bir güvenlik girişiminin küresel güvenliğe gerçek katkısını ölçmek için üç temel ölçütün esas alınmasını öneriyorum:

  1. Bütünleşme: Girişim, mevcut güvenlik mimarisindeki parçalanmışlığı azaltarak mekanizmalar arasında eşgüdüm ve tamamlayıcılık sağlıyor mu?
  2. Adil temsil ve katılım: Güvenlikten doğrudan veya dolaylı olarak etkilenen aktörlere yalnızca uygulayıcı ya da destekleyici rol mü veriyor, yoksa gündem belirleme ve karar süreçlerine etkin biçimde katılma imkânı da sunuyor mu?
  3. Kalıcı kapasite geliştirme: Katılımcıların ortak güvenliğe katkıda bulunabilecek, sürdürülebilir ve kendi ayakları üzerinde durabilen güvenlik kapasitesi geliştirmelerini destekliyor mu?

Bu üç ölçütü karşılayamayan bir güvenlik girişiminin, yalnızca yeni bir mekanizma olarak ortaya çıkmış olmasından hareketle küresel güvenliğe katkı sağladığı varsayılamaz. Aksine, böyle bir girişimin mevcut parçalanmışlığı derinleştirme, temsil eşitsizliklerini yeniden üretme veya kapasite bağımlılıklarını kalıcılaştırma ihtimali sorgulanmalıdır.

2030’a kadar önceliğimiz, mevcut mekanizmalar arasında ortak bir akış sürekliliği veri standardının geliştirilmesi, kesinti ve kapasite bilgilerinin paylaşılması, kapsayıcı ortak tatbikat takvimlerinin oluşturulması ve acil durum iletişim protokollerinin uyumlaştırılması olmalıdır.

2050’ye kadar ise bu koordinasyonun daha ileri bir aşamaya taşınması gerekir. Bugün sınırlı kapasiteye sahip ve çoğu zaman edilgen konumda bulunan aktörlerin, ortak güvenlik mimarisinin etkin üyeleri hâline getirilmesi hedeflenmelidir.

Bu, yalnızca gelişmekte olan ekonomilere yardım etmek anlamına gelmez. Aynı zamanda küresel güvenliğin sorumluluğunu daha geniş bir aktör grubuna dağıtmak, karar alma süreçlerini daha verimli bir hale getirmek ve sistemin dayanıklılığını(resilience) artırmak anlamına gelir.

Daha fazla diyalog, daha fazla karşılıklı anlayış ve daha fazla birlikte çalışabilirlik; daha parçalı bir güvenlik anlayışından çok daha değerlidir.

V.Sonuç: Güvenliğin Bölünmezliği ve Adil Yönetişim: 2030 ve 2050 İçin İki Öncelik

  1. Güvenlik Bölünmezdir

Bu tartışmanın dayandığı temel ilkelerden biri, uluslararası güvenlik literatüründe “Indivisibility of Security” olarak ifade edilen güvenliğin bölünmezliği ilkesidir. Bu yaklaşım, güvenliğin devletler tarafından birbirinden bağımsız biçimde üretilebilen, sınırları belirli ve yalnızca ulusal kapasiteyle güvence altına alınabilen bir değer olmadığını kabul eder. Bir aktörün güvenlik koşulları, diğer aktörlerin güvenlik düzeylerinden, tehdit algılarından ve stratejik tercihlerinden bağımsız değildir. Dolayısıyla bir ülkenin veya güvenlik girişiminin kendi güvenliğini güçlendirme çabası, daha geniş güvenlik sisteminde yeni kırılganlıklar yaratıyorsa, bu çabanın başarısı yalnızca kendi sınırları ve öncelikleri üzerinden değerlendirilemez.

Bu ilkenin deniz güvenliği açısından taşıdığı anlam daha da kapsamlıdır. Denizler, boğazlar, limanlar, enerji terminalleri, deniz altı kabloları ve uluslararası ticaret koridorları birbirinden kopuk güvenlik alanları değildir; farklı devletlerin ve ekonomilerin birbirine bağımlılığını sağlayan ortak sistemin bileşenleridir. Hürmüz veya Babü’l-Mendeb’de yaşanan bir kesintinin etkilerinin yalnızca kıyı devletleriyle sınırlı kalmaması, denize kıyısı olmayan ülkelerin dahi bu gelişmelerden doğrudan etkilenmesi, deniz güvenliğinin coğrafi sınırlarla tanımlanamayacağını göstermektedir. Etiyopya örneğinde olduğu gibi, denizlere erişimi başka ülkelerin limanlarına ve ulaştırma koridorlarına bağlı olan devletler de küresel deniz güvenliği sisteminin ayrılmaz paydaşlarıdır.

  1. Bölünmez Güvenlik, Adil Yönetişimi Gerektirir

Güvenliğin bölünmezliği ilkesi, bütün aktörlerin aynı güvenlik önceliklerine sahip olmasını veya güvenlik sorumluluklarının eşit biçimde dağıtılmasını gerektirmez. Asıl mesele, farklı kapasite ve önceliklere sahip aktörlerin güvenlik ihtiyaçlarının birbirini dışlayan ulusal veya kurumsal gündemlere indirgenmemesidir. Bir aktörün güvenliğini artırırken diğerlerinin kırılganlığını derinleştiren, belirli güzergâhları korurken alternatif güzergâhların ve bağlantılı altyapının risklerini göz ardı eden ya da karar mekanizmalarını yalnızca yüksek kapasiteye sahip aktörlere açık tutan bir güvenlik mimarisi, kendi bütünlüğünü de zayıflatır. Çünkü güvenliğin bölünmezliği, yalnızca tehditlerin ve risklerin paylaşılmasını değil, güvenliğin üretilmesine ilişkin sorumluluğun, karar süreçlerinin ve kapasite geliştirme imkânlarının da daha adil biçimde paylaşılmasını gerektirir.

Bu noktada güvenliğin bölünmezliği ile adil yönetişim arasında doğrudan bir ilişki ortaya çıkmaktadır. Güvenlikten etkilenen aktörlerin karar süreçlerine katılamadığı, kendi önceliklerini gündeme taşıyamadığı ve ortak güvenliğe katkı sağlayabilecek kapasiteyi geliştiremediği bir sistem, güvenliğin bölünmezliği ilkesini uygulamaya dönüştüremaz. Bu nedenle 2030 perspektifinde mevcut girişimler arasında koordinasyon ve tamamlayıcılık sağlanması; 2050 perspektifinde ise bugün edilgen konumda bulunan aktörlerin etkin güvenlik paydaşlarına dönüşmesini sağlayacak temsil ve kapasite koşullarının oluşturulması gerekmektedir.

3.2030 ve 2050: Aynı Sorunun İki Zaman Dilimi

2030 ve 2050 için ortaya koyduğum iki bulmaca, aslında aynı temel sorunun farklı zaman dilimlerindeki yansımalarıdır. 2030’un önceliği, güvenlik girişimlerinin koordinasyonsuz çoğalmasını önlemek, mevcut mekanizmaları ortak bir veri ve koordinasyon standardı etrafında bütünleştirmek ve karar süreçlerinde temsil adaletini güçlendirmektir. 2050’nin önceliği ise kapasite inşasını merkeze alarak bugün edilgen konumda bulunan aktörleri etkin güvenlik ortaklarına dönüştürmek, yük paylaşımını adil hâle getirmek ve bütüncül bir güvenlik anlayışını kurumsallaştırmaktır.

Bu dönüşümün gerçekleşebilmesi için güvenliği tek tek devletlerin, askeri ittifakların veya büyük güçlerin dar çıkarlarına indirgemekten vazgeçmemiz gerekiyor. Çünkü deniz güvenliği, enerji güvenliği, ticaret güvenliği, ekonomik dayanıklılık ve insani güvenlik birbirinden bağımsız alanlar değildir. Güçlü aktörlerin kendi güvenliklerini sağlamaları elbette önemlidir; ancak sistemin geri kalanının güvensizlik içinde bırakıldığı bir ortamda bu güvenlik kalıcı olamaz. Aynı şekilde, kapasitesi sınırlı aktörlerin yalnızca korunmayı bekleyen taraflar olarak görülmesi de sürdürülebilir değildir. Onların bilgiye, teknolojiye, eğitime, karar süreçlerine ve ortak sorumluluğa erişimi sağlanmalıdır.

Küresel yönetişimin geleceği, yeni güvenlik girişimlerinin sayısıyla değil, mevcut girişimlerin ne ölçüde ortak bir amaca hizmet ettiğiyle değerlendirilecektir. Gerçek başarı, daha fazla kontrol sahibi olmak değil, daha fazla aktörün ortak güvenliğe katkıda bulunabileceği bir kapasite ve iş birliği ortamı yaratmaktır. 2050’ye geldiğimizde masada yalnızca güvenliği finanse eden, donanımları yöneten veya operasyonları gerçekleştiren ülkelerin değil, güvenlikten etkilenen bütün aktörlerin bulunması gerekir. Üstelik bu aktörler yalnızca dinleyen veya taleplerini ileten katılımcılar değil, kendi kapasiteleriyle ortak güvenliğin sorumluluğunu üstlenen etkin ortaklar olmalıdır.

Unutulmamalıdır ki denizler, coğrafi sınırların ötesinde, devletleri ve toplumları ortak riskler, karşılıklı bağımlılıklar ve paylaşılan sorumluluklar üzerinden birbirine bağlayan bir sistemdir. Bu sistemde güvenliği belirli aktörler, güzergâhlar veya çıkar alanlarıyla sınırlı tutmak, güvenliğin bütünlüğünü de tartışmalı hâle getirir. Dolayısıyla deniz güvenliğinin geleceği, bazı aktörlerin kendilerini ne ölçüde koruyabildiğinden çok, uluslararası sistemin bütün aktörleri için ne ölçüde ortak güvenlik üretebildiğiyle belirlenecektir.

Güvenlik ya her yerdedir ya da hiçbir yerde.